شماره 137    |    8 آبان 1392



در جستجوی حقایق شهریور 1320 مشهد، طغیان و شورش‌های محلی (7)

هرچند روسیه و انگلستان به دنبال منافع خود در مشهد رقابتی پنهان را آغاز نموده بودند ولی روس‌ها نفوذ بیشتری داشتند و درصدد بودند تا نواحی اشغال شده را به سوی نظام کمونیستی سوق دهند. حرکت نرم روس‌ها در خاک خراسان علاوه بر اثرات سوء اقتصادی موجب گسترش هنجارها و مسائل حزبی و فرهنگی می‌شود. طی سال‌های 1320 تا 1324 شهر مذهبی مشهد شاهد گسترش مسائلی است که در جامعه سنتی مشهد چندان رونق نداشته است. برگزاری کنسرت‌ها، شب نشینی‏هاو گاردن پارتی‌های متعدد از جمله مواردی است که موجب جذب جوانان به کانون‌های به اصطلاح فرهنگی روسیه در شهر مشهد است. فضاهای ایجاد شده درخیابان ارگ مشهد مناظر جدید برای هر رهگذری تداعی می‌کرد جایی که سینماها و کلوپ‌ها جاذبه‌های خاصی برای مشهدی‌های دهه بیست ارمغان داشته است. این خیابان چهره جدیدی از شهری مدرن بود که اغلب موسسات فرهنگی اعم از سینما، تماشاخانه و بازارهای مجلل در آن واقع شده بود. حتی سبک معماری آن هم متفاوت با دیگر اماکن شهر مشهد بوده است.


کشور روسیه از شرایط سخت اقتصادی ایجاد شده در شهر مشهد به نحو مطلوبی بهره برداری می‌کند. زیرا مهاجرین عشق‏آبادی که از اوایل حکومت پهلوی در مشهد حضور داشتند و در مراکز صنعتی شاغل بودند از فرصت استفاده کرده و در جهت اهداف کمونیستی تبلیغات می‌کردند. شرایط ایجاد شده به گونه‌ای است که جمعیت زیادی از ساکنان شهر مشهد جذب حزب توده می‌شوند. با مرور اسناد مدارک باقی مانده از شهریور 1320 چنین به نظر می‌رسد قشر تحصیل کرده و به اصطلاح روشنفکر در این موضوع نقش پر رنگی ایفا نموده‌اند. جمعی از روزنامه نگاران، پزشکان، وکلا و مهندسان مطرح با رویکرد به حزب توده موجب می‌شوند تا بخش اعظمی از جامعه کارگری متمایل به حزب توده شوند. عده ای از روزنامه نگاران مشهدی هم با انتشار روز نامه اخبار تازه روز که توسط شعبه مطبوعات سرکنسولگری شوروی در مشهد منتشر می‏شد با انتشار مطالبی به طور علنی از نظام کمونیستی تعریف و تمجید می‏کردند. به نظر می‏رسد کارکرد این گروه در جذب مردم به حزب توده بی تاثیر نبوده است. روس‌ها به منظور سرپوش گذاشتن به منویات خائنانه خود و عوام فریبی حتی اقدام به ایجاد چاه نیمه آرتیزن برای آب مورد نیاز زائران می‌کنند.


(1)در واقع این گونه فعالیت‏هادر نگاه عامه مردم خوب جلوه می‏کرد. برنامه‏ریزی دقیق روس‌ها در جهت گسترش نیات پلیدشان در حد چپاول‌های اقتصادی باقی نمانده است. زیرا مرور مطبوعات آن زمان نشان می‌دهد، تبلیغات آن‌ها چنان در فکر و ذهن برخی از مردم تاثیر داشته است با آن که اکثریت مردم از کمبود ارزاق عمومی رنج می‌بردند ولی شاهد کمک‌های مردمی به مناطق جنگ زده روسیه هستیم. تعبیر «احساسات دوستانه ملت ایران نسبت به ملت شوروی» از جمله مطالبی است که در نشریات دهه بیست مشهد ثبت شده است.


«کمک به خانواده‌های که در اتحاد شوروی از جنایات فاشیست‌های آلمانی آسیب دیده‌اند. کمیته کمک به خانواده‌های آسیب دیده شوروی در مشهد تا کنون مبلغ دویست و پنجاه هزار ریال اعانه برای اتباع آسیب دیده شوروی جمع آوری و به سرکنسولگری شوروی مقیم مشهد تسلیم نموده».(2)
 
انعکاس کمک‌های اشخاص متنفذ به کشور شوروی در مطبوعات متعدد گزارش شده است در یکی از این آگهی‌ها برخی از اشخاص مبالغ بیست هزار ریال یا پنج هزار ریال جهت کمک به اطفال شوروی به سرکنسولگری شوروی در مشهد کمک نموده‌اند(3) . قطعا این کمک‌ها دور از دید مسئولین شوروی در شهر مشهد نبوده و در جهت منافع این اشخاص قدم‌هایی برداشته می‌شود. به طوری که برخی از آنها به عنوان نمایندگان دوره چهاردهم مجلس شورای ملی از نقاط مختلف خراسان رهسپار مجلس می‌شوند.


روس‌ها در صدد هستند از راه‌های متفاوتی به اقتصاد کشورشان کمک کنند. از جمله ایجاد خط هوایی تهران به مشهد توسط شرکت Intorist اقدام می‌کنند. با نگاهی به حقوق ماهانه کارکنان بخش‌های دولتی و خصوصی چنین به نظر می‌رسد سفر با هواپیما چندان صرفه اقتصادی نداشته است. اگر حقوق ماهانه یک نفر را در سال 1322 چهل یا پنجاه تومان در نظر بگیریم. هزینه سفر هوایی مشهد به تهران برای هرنفر بالای هفت سال 173 تومان ذکر شده است.


انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی شعبه خراسان در تاریخ دهم مرداد 1323 در دبیرستان شاهرضا مشهد با حضور شخصیت‌هایی چون استاندار خراسان، سرکنسول شوروی و سایر مدیران شهری بازگشایی شد(4) . مرور فعالیت‌های آن‌ها نشان می‌دهد مهم‌ترین برنامه‌های انجمن برگزاری کلاس‌های آموزش زبان روسی، مسابقات ورزشی و کنسرت و نمایش فیلم بوده است.
در تاریخ دهم شهریور 1323 مسابقه فوتبال بین تیم مشهد و پادگان شوروی برگزار می‌شود که عواید آن صرف توسعه ورزش و جهانگردی می‌شود.
 
حضور روس‌ها در شهر مشهد فضای آزاد و متفاوت ارمغان می‌آورد. هر چند با حضور ارتش سرخ نیروی نظای مشهد منحل می‌شود و روس‌ها در صدد هستند تا با ایجاد ایستگاه‌ها و پاسگاه‌ها نظم و امنیت به وجود آورند. ولی در گزارش‌هایی پراکنده مواردی مبنی بر سرقت در شهر مشهد وجود دارد؛ و در نواحی مختلف خراسان شاهد قیام‌های هستیم. در بهمن ماه 1320 صولت السلطنه هزاره علیه حکومت مرکزی شورش می‌کند و مناطق مختلف جنوب خراسان در دست می‌گیرد و به حمایت از وی در شمال خراسان نامنی‏هاگزارش شده است.


شورش و طغیان


بخشی از اطلاعات ثبت شده راجع به طرح تاریخ شفاهی شهریور 1320 مشهد به موضوع امنیت می‏پردازد. مرحوم عباسقلی جلایر متولد 1302مشهد از آخرین بازماندگان حکام محلی کلات بود. در سال 1384 مصاحبه مفصلی با ایشان انجام شد که بخشی از این مصاحبه به قیام صولت‏السلطنه هزاره‏ای اختصاص دارد. وی از جمله افرادی است که به عنوان سواره در رکاب صولت حضور داشته است. در بخشی از این مصاحبه آمده است(5) .


«پدر صولت در زمان ناصرالدین شاه به خاطر درایت و شجاعتی که داشت لقب شجاع‏الملک مفتخر گردید و حکومت جام و باخرز و تایباد داشت. مرحوم شجاع‏الملک با خانواده جلایر که از حکام محلی کلات از دوره افشاریه تا اوخر قاجار بودند وصلت می‏کند. اولین زن صولت6السلطنه به نام تاج خانم خواهر عباسقلی جلایر بوده است بنابراین ارتباط نزدیکی بین آنها وجود داشته است.


رضاشاه در اوایل سلطنت رؤسای عشایر را از محل خودشان به جاهای دیگر کوچ داده و صولت را هم به شیراز می‏فرستد و در فیروزآباد ساکن می‏شود. با سقوط رضاشاه بعد از شهریور 1320 صولت به مشهد مراجعت می‏کند. وی تحت تاثیر عوامل خارجی دست به قیام می‏زند. هر چه عموهایم او را نصیحت می‏کنند که دولت املاکت را پس می‏دهد ولی کارساز نمی‏شود. وی به اتفاق سوارانش که اغلب از زاره‏ها بودند سرخس، فریمان و تایباد را تصرف می‏کند و مشغول رتق و فتق امور می‏شوند. چون روس‏ها در مشهد بودند و ارتش هم وجود نداشت بنابراین طی قراردادی که بین ایران و روس منعقد می‏شود روس‏ها اجازه می‏دهند که ارتش در مشهد مجدد تشکیل شود.


سواران صولت در سنگ بست مستقر می‏شوند و زمانی که قشون ایران از تهران به سنگ بست مشهد می‏رسند درگیری به وجود می‏آید که صولت شکست می‏خورد و به همراه حدود دویست نفر از سواره‏ها به کلات نادر رهسپار می‏شود. دژ طبیعی کلات و وجود اقوام وی در آنجا از جمله دلایل حضور صولت در کلات است. نیروهای نظامی در تعقیب وی به درگز و سپس کلات می‏رسند حاج محمد خان و صارم درگزی میانجیگری کرده و به صولت پیغام می‏دهند که اگرتسلیم شود دولت تامین می‏دهد. بنابراین صولت السلطنه تسلیم شده و خودش را به قشون معرفی می‏کند.»


چنین به نظر می‏رسد قیام صولت در جهت دستیابی به منافع شخصی بوده است و در بعد سیاسی چندان مطرح نیست. زیرا صولت در برای گرفتن املاکش اقدام کرده بود و پس از اینکه حکومت مرکزی پاسخ مناسبی به خواسته وی نداده است بنا به سرپیچی و قیام می‏گذارد. در واقع فضای ایجاد شده پس از شهریور 1320 به مخالفان رضاشاه فرصت داد تا اعتراضشان را به اشکال مختلفی نشان دهند. به اعتقاد عباسخان جلایر تحریک خارجی‏هادر این موضوع بی‏تاثیر نبوده است. بی‏تفاوتی روس‏ها نسبت به این موضوع قابل تامل است. زیرا در دوره قاجار سرداران یا افرادی که علیه حکومت مرکزی در خراسان قیام می‏کردند هرگاه تحت فشار بودند و یا شکست می‏خوردند به روسیه فرار می‏کردند.


سرانجام در درگیری بین صولت با ماموران ژاندارم وب به ضرب گلوله کشته می‏شود. و این قیام خاتمه پیدا می‏کند.
همچنین در شمال خراسان فرج بیگ به همراه گروهی از عشایر بیچرانلو وسیف کانلو دربهمن ماه 1320 در شیروان موجب ناامنی می‏شوند. بعد از شهریور، هر چند در خارج از شهر مشهد شاهد ناامنی هستیم ولی شهر در آرامش به سر می‏برد. فقط درگیری‏های حزبی و متینگ‏ها بخشی از دغدغه‏های سیاسی آن ایام است. چنین به نظر می‏رسد تحولات فکری و فرهنگی صورت گرفته در شهر مشهد در ابعاد مختلفی می‏توان بررسی کرد. موضوع شکل‏گیری حزب توده و عکس‏العمل جامعه مذهبی مشهد به این موضوع می‏تواند از مبحث مهمی باشد که به آن پرداخته می‏شود.


۱  - جلالی، غلامرضا. «شهریور 1320 حضور متفقین و آغاز فعالیت های حزبی در خراسان»، فصلنامه پانزده خرداد، شماره 19 و 20 زمستان،374. ص35.
۲  - روزنامه اخبار تازه روز، 1/9/1322
۳  - روزنامه اخبار تازه روز، 10/9/1322
۴  - روزنامه اخبار تازه روز، 12/5/1323
۵  - آرشیو تاریخ شفاهی مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی. مصاحبه با عباسقلی جلایر، 1/11/1384، شماره پرونده79.

ادامه دارد...

غلامرضا آذری خاکستر



http://www.ohwm.ir/show.php?id=1991
تمام حقوق اين نشريه متعلق به سايت تاريخ شفاهي ايران [oral-history.ir] است.